Quy trình kỹ thuật tiêm botulinum toxin điều trị co cứng cơ, loạn trương lực cơ khu trú, các rối loạn vận động khác và đau nguyên nhân thần kinh dưới hướng dẫn điện cơ (Phần 1)

Tiêm Botulinum toxin để điều trị co cứng cơ, loạn trương lực cơ khu trú, các rối loạn vận động khác và đau nguyên nhân thần kinh đã được nhiều nghiên cứu báo cáo hiệu quả, cải thiện triệu chứng và chất lượng cuộc sống có bệnh nhân.

Với co cứng cơ và loạn trương lực cơ khu trú cũng như các rối loạn vận động khác việc xác định chính xác cơ cần tiêm là chìa khoá để điều trị thành công và giảm các tác dụng phụ của thuốc. Với việc sử dụng điện cơ vào kỹ thuật tiêm Botulinum toxin A giúp bác sĩ có thể xác định được vị trí cơ cần tiêm và mức độ loạn trương lực cơ để chọn cơ tiêm Với mỗi kỹ thuật tiêm Botulinum toxin điều trị cho từng chỉ định, có một quy trình khác nhau. Sau đây là quy trình từng kỹ thuật tiêm để điều trị các bệnh thường gặp.

(1) Tiêm botulinum toxin điều trị co cứng cơ chi trên dưới hướng dẫn điện cơ

(2) Tiêm Botulinum Toxin điều trị co cứng cơ chi dưới dưới hướng dẫn điện cơ

(3) Tiêm Botulinum Toxin điều trị loạn trương lực cơ cổ dưới hướng dẫn điện cơ

(4) Tiêm Botulinum Toxin điều trị loạn trương lực hàm miệng dưới hướng dẫn điện cơ

(5) Tiêm Botulinum Toxin điều trị loạn trương lực cục bộ chi trên dưới hướng dẫn điện cơ

(6) Tiêm Botulinum Toxin điều trị loạn trương lực cục bộ trục thân dưới hướng dẫn điện cơ.

(7) Tiêm botulinum toxin điều trị loạn trương lực phát âm dưới hướng dẫn điện cơ

(8) Tiêm Botulinum Toxin điều trị loạn trương lực cục bộ chi dưới dưới hướng dẫn điện cơ

(9) Tiêm Botulinum Toxin điều trị run dưới hướng dẫn điện cơ

(10) Tiêm Botulinum Toxin điều trị rối loạn tíc dưới hướng dẫn điện cơ

(11) Kỹ thuật tiêm Botulinum Toxin điều trị hội chứng người cứng đờ dưới hướng dẫn điện cơ

(12) Kỹ thuật tiêm Botulinum Toxin điều trị giật cơ dưới hướng dẫn điện cơ

(13) Kỹ thuật tiêm Botulinum Toxin điều trị đau nguyên nhân thần kinh dưới hướng dẫn điện cơ.

(1) KỸ THUẬT TIÊM BOTULINUM TOXIN ĐIỀU TRỊ CO CỨNG CƠ CHI TRÊN DƯỚI HƯỚNG DẪN ĐIỆN CƠ

1. ĐẠI CƯƠNG

Co cứng cơ chi trên thường gặp sau tổn thương nơ ron vận động trên và gây đau, ảnh hưởng nhiều đến sinh hoạt, chăm sóc và tập phục hồi chức năng. Điều trị bằng cách tiêm Botulinum neurotoxin (BoNT) có thể giúp giảm trương lực cơ kiểu co cứng, giảm đau, cải thiện một phần chức năng vận động và tư thế chi dự phòng co cứng khớp, giúp dễ dàng chăm sóc, phục hồi chức năng, cải thiện chất lượng cuộc sống.

2. CHỈ ĐỊNH

Co cứng cơ chi trên

 

3. CHỐNG CHỈ ĐỊNH

Dị ứng với các thành phần của thuốc.

 

4. THẬN TRỌNG

- Bệnh nhân có bệnh lý thần kinh cơ khác đi kèm như nhược cơ, bệnh cơ…

- - Có các bệnh lý nội khoa nặng đi kèm như suy hô hấp, suy tim, suy gan nặng, suy thận nặng, rối loạn đông máu…

 

5. CHUẨN BỊ

5.1. Người thực hiện

- 02 bác sĩ: 01 bác sĩ được đào tạo tiêm botulinum toxin và 01 bác sĩ phụ.

- 01 điều dưỡng.

5.2. Thuốc

- Botulinum toxin A: abobotulinum-toxinA hoặc onabotulinum-toxin A

- Dung dịch natri clorid 0,9%

5.3. Vật tư

- Bơm tiêm 3 ml hoặc 5 ml

- Bơm tiêm 1 ml

- Kim lấy thuốc

- Kim kích thích điện - thần kinh hai nòng, 21 G- L-35 mm

- Bộ dụng cụ sát trùng: bông, cồn, găng tay vô khuẩn, mũ phẫu thuật

- Săng vô khuẩn

- Máy kích thích điện hoặc máy điện cơ để xác định điểm vận động

5.4. Người bệnh

- Giải thích kỹ cho người bệnh về mục tiêu, tác dụng phụ và cách tiến hành quy trình kỹ thuật tiêm botulinum toxin điều trị co cứng cơ chi trên dưới hướng dẫn điện cơ.

- Cho bệnh nhân hoặc người nhà bệnh nhân ký phiếu đồng thuận tham gia thủ thuật.

5.5. Hồ sơ bệnh án

Ghi chép hồ sơ bệnh án với các trường hợp người bệnh nội trú. Ghi sổ thủ thuật và sổ y bạ với người bệnh ngoại trú.

5.6. Thời gian thực hiện kỹ thuật: khoảng 1 - 2 giờ.

5.7. Địa điểm thực hiện: Phòng thực hiện kỹ thuật.

5.8. Kiểm tra hồ sơ và người bệnh

- Kiểm tra người bệnh: Đánh giá tính chính xác của người bệnh, đúng người bệnh, đúng chẩn đoán, đúng vị trí cần thực hiện kỹ thuật.

- Thực hiện bảng kiểm an toàn thủ thuật.

 

6. TIẾN HÀNH QUY TRÌNH KỸ THUẬT

6.1. Bước 1: Chuẩn bị người bệnh

- Đánh giá độ nặng co cứng cơ dựa trên thang điểm Modified Ashworth scale (MAS)

- Đánh giá lại hiệu quả và tác dụng phụ của lần tiêm trước (nếu có).

- Xác định lại chỉ định và chống chỉ định tiêm botulinum toxin.

- Tư vấn hiệu quả và tác dụng phụ cho NB trước thủ thuật tiêm để điều trị co cứng cơ chi trên.

- Ký xác nhận thực hiện thủ thuật, phương pháp thủ thuật là “Kỹ thuật tiêm Botulinum toxin điều trị co cứng cơ chi trên”.

6.2. Bước 2: Chuẩn bị thuốc và sát trùng vị trí tiêm

- Chuẩn bị dụng cụ tiêm: kim tiêm, lọ thuốc botulinum toxin, dung dịch natri clorid 0,9%, găng tay sạch, mũ phẫu thuật, khăn.

- Chuẩn bị hộp thuốc chống sốc.

- Sát trùng vùng da dự kiến sẽ tiêm thuốc bằng cồn trắng 70°.

- Chuẩn bị bông gòn để băng ép những nơi tiêm sẽ chảy máu.

6.3. Bước 3: Tiêm thuốc

- Người bệnh ở tư thế nằm hoặc ngồi

- Xác định cơ và vị trí tiêm theo mốc giải phẫu

- Chọn liều thuốc tiêm cho mỗi vị trí

- Pha thuốc botulinum toxin

- Sau khi lấy thuốc, cắm kim kích thích điện cơ 2 nòng vào bơm tiêm.

- Cắm kim điện cơ vào vị trí cơ cần tiêm theo giải phẫu, sau đó kích thích điện để xác định đúng vị trí cơ.

- Sau khi xác định đúng vị trí cơ dưới hướng dẫn của điện cơ, tiêm thuốc với liều lượng phù hợp đã xác định từ ban đầu.

6.4. Bước 4: Kết thúc tiêm

- Cho người bệnh nằm nghỉ và theo dõi tại giường.

- Điều dưỡng lấy dấu hiệu sinh tồn.

- Hướng dẫn người bệnh theo dõi các tác dụng phụ, hiệu quả điều trị và hẹn lịch tái khám

- Hoàn thiện ghi chép hồ sơ bệnh án, lưu hồ sơ

Chọn các cơ điều trị cho các thể co cứng chi trên:

- Gấp các khớp liên đốt gần: Tiêm cơ gấp các ngón nông

- Gấp các khớp liên đốt xa: Tiêm cơ gấp các ngón sâu

- Gấp xoắn ngón cái: Tiêm cơ khép ngón cái và các cơ ô mô cái khác; tiêm cơ gấp ngón cái dài.

- Gấp cổ tay: Tiêm cơ gấp cổ tay trụ và cơ gấp cổ tay quay, cơ gan tay dài

- Gấp khuỷu tay: Tiêm cơ nhị đầu, cơ cánh tay và cơ cánh tay quay

- Khép và xoay trong cánh tay: Tiêm cơ ngực lớn và nhỏ; cơ lưng rộng và cơ tròn lớn.

- Xoay ngoài vai: Tiêm cơ tròn bé, cơ trên gai, cơ dưới gai hoặc cơ delta

- Sấp cẳng tay: Tiêm vào cơ sấp tròn hoặc cơ sấp vuông

- Bàn tay cổ ngỗng: Tiêm vào cơ gian cốt bàn tay, cơ giun

- Tư thế bất thường khác: Tùy tư thế bất thường của chi trên sẽ xác định nhóm cơ tương ứng: duỗi cổ tay (cơ duỗi cổ tay trụ, cơ duỗi cổ tay quay), duỗi khuỷu (cơ tam đầu), duỗi các ngón (cơ duỗi ngón cái dài, cơ duỗi ngón cái ngắn, cơ duỗi chung các ngón, cơ duỗi ngón trỏ) ….

- Xác định liều lượng tiêm cho các cơ: Liều BoNT cho từng cơ riêng biệt phụ thuộc chủ yếu vào kích thước và mức độ co cứng.

 

7. THEO DÕI VÀ XỬ LÝ TAI BIẾN

7.1. Tai biến trong khi thực hiện kỹ thuật

- Theo dõi mạch, huyết áp và các biểu hiện dị ứng, sốc phản vệ.

- Theo dõi tác dụng phụ ngay lập tức: đau tại chỗ, chảy máu

7.2. Tai biến sau khi thực hiện kỹ thuật

- Đau, tụ máu tại chỗ tiêm...

- Theo dõi mạch, huyết áp và các biểu hiện dị ứng, sốc phản vệ

7.3. Biến chứng muộn

- Có thể gây yếu cơ

- Đa số các tác dụng phụ thường nhẹ và thoáng qua, nghĩa là các tác dụng phụ sẽ tự thoái lui mà không cần điều trị đặc hiệu.

- Có thể yếu cơ, khi hết tác dụng của thuốc sẽ tự thoái lui.

 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Yen-Ting Chen, C Zhang, Y Liu, et al. The Effects of Botulinum Toxin Injections on Spasticity and Motor Performance in Chronic Stroke with Spastic Hemiplegia. Toxins (Basel). 2020 Aug; 12(8): 492.

2.  DM Simpson, AT Patel, A Alfaro et al. OnabotulinumtoxinA Injection for Poststroke Upper-Limb Spasticity: Guidance for Early Injectors From a Delphi Panel Process. PM&R Volume 9, Issue 2, February 2017, Pages 136-148

3. Daniel Truong, Mark Hallett, Chriwtopher Zachary, et al (2017). Thực hành điều trị Botulinum toxin (Lê Minh và Trần Ngọc Tài biên dịch). Nhà xuất bản Y học.

4. Christopher F O'Brien. Treatment of spasticity with botulinum toxin. Clin J Pain 2002 Nov-Dec;18(6 Suppl):S182-90.