Quy trình xoa bóp vú cho sản phụ sau sinh

1. ĐẠI CƯƠNG

1.1. Khái niệm

Kỹ thuật xoa bóp vú cho sản phụ sau sinh là phương pháp chủ yếu dựa dùng bằng lực ấn ngón tay và bàn tay để thay đổi lực tác dụng lên quầng vú, núm vú và bầu vú một cách có hiệu quả, giúp kích thích tuyến sữa hoạt động và làm thông tia sữa.

1.2. Mục đích

- Kích thích hoạt động tuyến sữa ở núm vú, quầng vú và bầu vú một cách có hiệu quả giúp điều tiết sữa về sớm.

- Thúc đẩy tuần hoàn làm thông ống sữa. Giúp sản phụ không đau vú vì cương sữa và cảm thấy thoải mái khi cho trẻ bú.

- Hạn chế tắc tuyến sữa và áp xe vú sau đẻ.

- Hướng dẫn sản phụ biết cách xoa bóp vú và cách nuôi con bằng sữa mẹ.

2. CHỈ ĐỊNH

- Sản phụ sau đẻ, sau mổ đẻ con sống.

- Sản phụ vú đang bị cương sữa.

- Sau khi nghe tư vấn sản phụ có nhu cầu làm xoa bóp vú.

3. CHỐNG CHỈ ĐỊNH

- Sản phụ sau đẻ, sau mổ đẻ thai lưu, con chết.

- Các trường hợp mẹ bệnh lý có chỉ định không cho con bú, cắt sữa.

- Sản phụ bị viêm tuyến vú, áp xe vú đang tiến triển.

4. THẬN TRỌNG

Quá trình xoa bóp vú thao tác cần phù hợp với tình trạng tuyến vú của mỗi sản phụ (cường độ xoa bóp, thời gian xoa bóp, tình trạng cương sữa...)

5. CHUẨN BỊ

5.1. Người thực hiện

- Thủ thuật viên chính: 01 bác sĩ/hộ sinh

- Dụng cụ viên: 01 điều dưỡng/hộ sinh

5.2. Thuốc: Thuốc sát khuẩn và khử trùng, kháng sinh, dịch truyền…

5.3. Thiết bị y tế

- Bộ dụng cụ phẫu thuật/thủ thuật.

- Bơm tiêm, kim tiêm, kim luồn nhựa, dây truyền dịch, khóa ba chạc, ống thông...

- Găng tay vô trùng, mũ khẩu trang vô trùng, gạc y tế tiệt trùng; băng dính…

- Đèn phẫu thuật/thủ thuật, bàn phẫu thuật/thủ thuật.

- Đồ vải

+ Quần, áo công tác

+ Quần, áo thủ thuật

+ Quần áo người bệnh

+ Săng phẫu thuật/thủ thuật

5.4. Người bệnh

- Người bệnh và đại diện người bệnh: Được giải thích về bệnh lý và quá trình phẫu thuật/thủ thuật, các nguy cơ tai biến, biến chứng có thể xảy ra trong và sau khi làm phẫu thuật/thủ thuật, tiên lượng kết quả điều trị… và ký giấy cam đoan đồng ý làm phẫu thuật/thủ thuật.

- Khám toàn trạng và chuyên khoa để đánh giá tổng thể sức khỏe, phát hiện chống chỉ định.

- Chuẩn bị người bệnh trước phẫu thuật theo quy định.

- Tại phòng thực hiện kỹ thuật:

+ Kiểm tra đúng người bệnh, biên bản hội chẩn, giấy cam kết phẫu thuật/thủ thuật, …

+ Đặt người bệnh ở tư thế phù hợp, bộc lộ rõ vị trí làm phẫu thuật/thủ thuật.

+ Vô cảm cho bệnh nhân (gây mê nội khí quản, gây tê tủy sống,...)

+ Thông tiểu (nếu cần)

+ Sát khuẩn vùng phẫu thuật/thủ thuật.

+ Trải săng vô khuẩn.

5.5. Hồ sơ bệnh án: Được hoàn thiện theo quy định.

5.6. Thời gian thực hiện: Ước tính thời gian 0,5 - 1 giờ

5.7. Địa điểm thực hiện: Phòng thủ thuật.

6. TIẾN HÀNH QUY TRÌNH KỸ THUẬT

6.1. Bước 1: Xoa bóp đầu vú (kích hoạt các đầu ống sữa)

Sử dụng ngón cái, ngón trỏ và ngón giữa chụm và kẹp núm vú theo phương thẳng đứng, ấn nhẹ rồi vuốt lên bằng ngón trỏ và ngón giữa, vừa vuốt và vừa dùng ngón cái nhẹ nhàng xoa bóp quanh đầu vú vừa kéo vừa xoay theo hình bán nguyệt. Có thể thực hiện 1 trong 2 cách sau:

- Cách 1:Sản phụ ở tư thế nằm:

- Một tay ôm cố định bầu vú, một tay sử dụng ngón cái, ngón trỏ và ngón giữa chụm lại, kẹp toàn bộ từ gốc của đầu vú đến núm vú ấn nhẹ xuống rồi vuốt lên.

- Cách 2: Sản phụ ở tư thế ngồi:

- Một tay ôm và nâng cố định bầu vú, một tay sử dụng ngón cái, ngón trỏ, ngón giữa chụm và kẹp toàn bộ từ gốc của đầu vú ấn nhẹ xuống rồi vuốt lên đến đầu núm vú (hướng vuông góc với ngực sản phụ).

6.2. Bước 2: Xoa bóp quầng vú (kỹ thuật kích hoạt quầng vú)

Sản phụ có thể nằm hoặc ngồi. Một tay cố định bầu vú, tay còn lại thực hiện xoa bóp.

Có thể thực hiện 1 trong 2 cách sau:

- Cách 1: Dùng đốt 2 của ngón trỏ làm trụ và mặt trong thân của ngón cái vuốt từ bờ ngoài quầng vú vào bên trong tới núm vú, thực hiện xoay quanh quầng vú để làm thông các tuyến sữa vùng quầng vú.

- Cách 2: Ngón tay cái làm trụ và dùng phần đốt thứ 2 ngón trỏ cuộn tròn vuốt nhẹ từ bờ ngoài của quầng vú tới núm vú để làm mềm phần quầng vú. Ba ngón tay còn lại cũng cong theo ngón trỏ làm mềm phần quầng vú, thực hiện xoay quanh quầng vú.

Sau khi làm mềm núm vú và quầng vú, tiến hành vắt sữa. Một tay cố định bầu vú, một tay sử dụng ngón cái và ngón trỏ (hình chữ C) vuốt nhẹ từ bờ ngoài của quầng vú lên đến núm vú giúp làm thông ống sữa, làm rỗng xoang sữa, kích thích sữa về sớm

6.3. Bước 3: Xoa bóp bầu vú bằng hai tay (kỹ thuật kích hoạt bầu vú)

- Cách 1: Sản phụ nằm: Xoa bóp bầu vú bằng hai tay, dùng hai tay ôm lấy bầu vú và di chuyển bầu vú theo hình tròn nhịp nhàng theo một chiều cố định (dùng lực của cổ tay và bàn tay di chuyển bầu vú nhẹ nhàng).

- Cách 2: Sản phụ ngồi: Xoa bóp bằng cách 1bàn tay đặt lên phía trên vú, bàn tay kia đặt ôm phía dưới và nâng bầu vú, hai tay xoa bóp theo chiều ngược nhau giúp làm mềm vú và những phần vú bị rắn.

Lưu ý:

- Thực hiện xoa bóp đủ các bước từng bầu vú và đổi bên.

- Khi xoa bóp thấy có phần di chuyển chưa tốt hoặc cứng, không dùng ngón tay để xoa bóp mà dùng mặt trong (gò áp út)bàn tay, đẩy phần cứng theo hướng về phía quầng và đầu vú.

6.4. Bước 4: Vắt sữa

- Sản phụ có thể nằm hoặc ngồi.

- Sau mỗi động tác xoa bóp làm mềm núm vú và quầng vú và bầu vú tiến hành vắt sữa: một tay cố định bầu vú, một tay sử dụng ngón cái và ngón trỏ (hình chữ C) vuốt nhẹ từ bờ ngoài của quầng vú lên đến núm vú giúp làm thông ống sữa, làm rỗng xoang sữa, kích thích tiết sữa và tránh tắc tia sữa.

- Tùy từng tình trạng tắc sữa của bầu vú mà tiến hành kỹ thuật vắt sữa từ 3-5 phút/ 1 lần vắt. Đồng thời kết hợp động tác vắt sữa với các động tác xoa bóp khác của bầu vú, thực hiện lặp đi lặp lại nhiều lần đến khi bầu vú hết tắc.

6.5 Thu dọn dụng cụ

- Sau khi xoa bóp lau sạch bầu vú cho sản phụ bằng khăn sạch, ẩm và ấm.

- Thu dọn khăn đã sử dụng để vào nơi quy định.

- Cốc đựng sữa hoặc bình chứa sữa của sản phụ sau vắt:

- Cho trẻ ăn bằng thìa.

- Bảo quản sữa ở nhiệt độ thường, trong ngăn mát tủ lạnh hoặc trong ngăn đá tủ lạnh theo quy định.

7. THEO DÕI VÀ XỬ LÝ TAI BIẾN

7.1. Tai biến trong xoa bóp vú

- Đau nhiều: giảm đau.

- Tổn thương phần mềm

7.2. Tai biến sau xoa bóp vú

- Tổn thương phần mềm (tụ máu, phù nề…): thuốc chống viêm.

- Tổn thương tuyến sữa, ống dẫn sữa (sữa vắt ra lẫn máu)

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Quyết định 5480/QĐ-BYT ngày 30/12/2020 ban hành “Hướng dẫn quy trình kỹ thuật chuyên ngành y học cổ truyền”.

Quyết định 792/QĐ-BYT ngày 12/3/2013 ban hành “Danh mục Hướng dẫn quy trình kỹ thuật khám chữa bệnh, chữa bệnh chuyên ngành châm cứu đã hướng dẫn rất cụ thể các quy trình kỹ thuật xoa bóp bấm huyệt trị liệu chuẩn Bộ Y tế”, (Quy trình số 421).

Quyết định 26/QĐ-BYT ngày 22/7/2008 ban hành “Hướng dẫn quy trình kỹ thuật chuyên ngành y học cổ truyền”, (Quy trình số 12).