Tư vấn, dự phòng ngộ độc rượu thai nhi

1. ĐẠI CƯƠNG

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Hiệp hội các nhà sản khoa và phụ khoa thế giới (FIGO), khoảng 10% phụ nữ mang thai trên toàn cầu có sử dụng rượu, 1–

5% trẻ sinh ra có biểu hiện trong Hội chứng rối loạn ở thai nhi do rượu (Fetal Alcohol Spectrum Disorders – FASD), đây là nguyên nhân hàng đầu gây chậm phát triển trí tuệ có thể phòng ngừa. Ngoài ra, rượu, bia có thể gây ra sảy thai, thai chết lưu, thai chậm phát triển trong tử cung...

Ở người trưởng thành khỏe mạnh thì việc uống nhiều rượu, bia cũng sẽ gây ra những hệ lụy cho sức khỏe từ nhẹ đến nặng. Tác động tiêu cực từ rượu, bia còn nguy hiểm hơn nữa nếu người phụ nữ mang thai uống rượu, bia.

Khi một phụ nữ mang thai uống rượu, một phần rượu sẽ dễ dàng đi qua nhau thai vào cơ thể thai nhi. Tuy nhiên, quá trình phân giải rượu ở cơ thể thai nhi lại không giống như ở người lớn. Một lượng rượu lớn tích tụ trong cơ thể thai nhi có thể ngăn cản thai nhi hấp thụ đủ dinh dưỡng và lượng oxy cần thiết để hình thành nên các cơ quan trong cơ thể. Theo Hiệp hội Nhi khoa Hoa Kỳ, phụ nữ nếu uống rượu tại bất kỳ thời điểm nào trong quá trình mang thai đều có nguy cơ gây hại cho thai nhi. Đặc biệt, nếu người phụ nữ nghiện rượu nặng và uống rượu trong 3 tháng đầu mang thai, khi người phụ nữ chưa biết mình có thai.

Việc uống rượu, bia khi mang thai và cho con bú có thể dẫn đến nhiều hậu quả nguy hiểm đối với sức khỏe của mẹ và bé. Không có một giới hạn an toàn nào cho việc uống bia, rượu trong thời gian mang thai. Vì vậy, việc phòng chống tác hại của rượu bia đối với phụ nữ mang thai và cho con bú là vô cùng cần thiết.

2. ẢNH HƯỞNG CỦA RƯỢU, BIA ĐỐI VỚI PHỤ NỮ MANG THAI, THAI NHI VÀ TRẺ SƠ SINH

2.1. Tác hại của rượu bia đối với thai nhi

Hội chứng rối loạn ở thai nhi do rượu (Fetal Alcohol Spectrum Disorders – FASD) là một thuật ngữ được dùng để miêu tả một loạt các vấn đề ảnh hưởng đến trẻ sơ sinh mà nguyên nhân do mẹ uống rượu trong lúc mang thai mà hậu quả có thể gây hệ lụy suốt đời. Những rối loạn này có biểu hiện từ nhẹ đến nghiêm trọng và có thể gây ra những dị tật về thể chất cũng như trí tuệ cho trẻ sơ sinh ngay giai đoạn còn bào thai.

Một số dạng của FASD:

• Hội chứng ngộ độc rượu ở thai nhi (Fetal Alcohol Syndrome - FAS).
• Hội chứng ngộ độc rượu một phần.
• Những dị tật bẩm sinh do rượu.
• Rối loạn phát triển thần kinh do rượu.
• Rối loạn hành vi thần kinh liên quan tới việc sử dụng rượu của người mẹ trước khi mang thai.

FAS là trường hợp nặng của hội chứng rối loạn ở thai nhi do rượu.

2.2. Tác hại của rượu bia đối với trẻ sơ sinh

Trẻ sơ sinh sinh ra từ các bà mẹ có uống rượu, bia khi mang thai có nguy cơ bị tăng động, thiếu tập trung, kém phối hợp vận động hoặc có thể chậm phát triển trí tuệ khiến cho tư duy, ngôn ngữ, chuyển động và các kỹ năng xã hội kém, từ đó gây ra giảm khả năng học tập, trí tuệ.

Những trẻ sơ sinh mắc FAS có thể gặp phải những vấn đề về thị giác, thính giác, trí nhớ, độ tập trung, khả năng học tập và giao tiếp. Mặc dù mức độ khuyết tật ở mỗi người là khác nhau nhưng các tổn thương thường là vĩnh viễn.

Các bà mẹ đang cho con bú không nên uống rượu bia hay hút thuốc lá, vì có thể làm ảnh hưởng đến giấc ngủ và sự phát triển thể chất của trẻ.

Các tổn thương này là vĩnh viễn, không hồi phục, nhưng có thể dự phòng 100%.

2.3. Các triệu chứng của hội chứng ngộ độc rượu thai nhi

- Đầu nhỏ.

- Môi trên mỏng đôi khi bị chẻ, khoảng cách giữa các mắt nhỏ và các bất thường khác trên khuôn mặt.

- Chiều cao và cân nặng dưới mức trung bình.

- Tăng động, thiếu tập trung; Kém phối hợp vận động.

- Chậm phát triển trí tuệ và gặp phải những vấn đề về tư duy, ngôn ngữ, chuyển động và các kỹ năng xã hội.

- Khả năng đánh giá yếu kém.

- Gặp phải các vấn đề về thị giác, thính giác.

- Khuyết tật khả năng học tập và trí tuệ.

- Các bệnh tim mạch.

- Dị tật tiết niệu.

- Dị tật chi và ngón tay, ngón chân.

- Dễ thay đổi tâm trạng.

2.4. Tác hại của rượu bia đối với phụ nữ mang thai và bà mẹ nuôi con bằng sữa mẹ

Rượu, bia không chỉ gây hại cho thai nhi mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của phụ nữ mang thai và bà mẹ đang cho con bú.

Việc sử dụng rượu, bia có thể làm tăng nguy cơ suy dinh dưỡng, rối loạn giấc ngủ, trầm cảm và các rối loạn tâm thần ở phụ nữ mang thai và bà mẹ nuôi con bú.

Hiện nay, nhiều người quan niệm uống bia sẽ khiến nguồn sữa dồi dào, tuy nhiên không có bằng chứng khoa học nào chứng minh điều này.

Thực tế, việc sử dụng rượu, bia còn làm giảm tiết sữa do ảnh hưởng đến các hormone liên quan đến quá trình tạo sữa. Tình trạng say rượu cũng làm giảm khả năng chăm sóc trẻ an toàn, làm tăng nguy cơ tai nạn và bỏ sót các dấu hiệu bất thường ở trẻ.

3. DỰ PHÒNG

3.1. Dự phòng hội chứng ngộ độc rượu ở thai nhi (FAS) đối với phụ nữ trước mang thai:

Phụ nữ có thói quen uống rượu, bia hoặc đôi khi cần uống xã giao, hãy ngừng và từ bỏ rượu, bia trước khi có dự định mang thai;

Phụ nữ nghiện rượu, bia nặng, nếu muốn mang thai cần đến cơ sở khám bệnh, chữa bệnh để được tư vấn, khám và đánh giá trước khi mang thai;

Phụ nữ đang mang thai có uống rượu, bia thì cần ngừng tuyệt đối việc sử dụng rượu, bia ở bất cứ thời điểm nào của thai kỳ để ngăn ngừa hoặc giảm thiểu mắc Hội chứng ngộ độc rượu ở thai nhi (FAS).

Phụ nữ có uống rượu, bia khi phát hiện có thai cần đi khám chuyên khoa sản để đánh giá sức khỏe thai nhi, sàng lọc dị tật, bổ sung dinh dưỡng và hỗ trợ tâm lý để từ bỏ rượu, bia hoàn toàn.

Nói không với đồ uống có cồn, kể cả rượu vang và rượu trứng để đảm bảo sức khỏe cho cả mẹ và thai nhi; Từ bỏ thói quen uống rượu, bia khi mang thai và khi cho con bú.

Người thân trong gia đình, đặc biệt là chồng hạn chế tối đa việc uống rượu, bia khi vợ mang thai. Để chuẩn bị một thai kỳ khỏe mạnh. ngoài việc từ bỏ thói quen uống rượu, bia thì cả vợ và chồng đều nên kiểm tra sức khỏe sinh sản từ 3-5 tháng trước khi mang thai.

3.2. Hướng dẫn xử trí và can thiệp cụ thể với phụ nữ mang thai có uống rượu, bia: tham khảo bảng câu hỏi sàng lọc nhanh T-ACE

- Tư vấn, trao đổi, xác định tình trạng có uống rượu bia không?

• Hỏi – khuyên – hỗ trợ:
  • “Bạn có đang uống rượu không?”
  • “Dừng uống rượu bia càng sớm càng tốt, càng giúp giảm nguy cơ cho bé”
• Không trách móc, không gây mặc cảm.

- Ngừng rượu, bia tuyệt đối:

• Dừng ngay khi phát hiện mang thai. Dừng ở bất kỳ thời điểm nào cũng có lợi.
• Dừng càng sớm, rủi ro cho bé càng giảm.

BẢNG CÂU HỎI SÀNG LỌC T-ACE

(Công cụ được ACOG khuyến nghị sử dụng phổ biến nhất cho phụ nữ mang thai.)

Hướng dẫn: Nhân viên y tế hỏi trực tiếp PNCT và ghi nhận câu trả lời

Câu 1. (T – Tolerance: Khả năng dung nạp)

Chị cần uống bao nhiêu ly rượu hoặc bia thì cảm thấy say?

- Ít hơn 2 ly → 0 điểm

- Từ 2 ly trở lên → 2 điểm

Câu 2. (A – Annoyed: Bị góp ý/phàn nàn)

Có bao giờ người thân hoặc bạn bè phàn nàn về việc chị uống rượu hoặc bia không?

- Không → 0 điểm

- Có → 1 điểm

Câu 3. (C – Cut down: Giảm uống)

Chị có bao giờ cảm thấy cần giảm uống rượu hoặc bia không?

- Không → 0 điểm

- Có → 1 điểm

Câu 4. (E – Eye-opener: Uống giải tỏa)

Chị có bao giờ uống rượu hoặc bia vào buổi sáng sau khi thức dậy để tỉnh táo hoặc để bớt cảm giác nôn nao do nghén không?

- Không → 0 điểm

- Có → 1 điểm

Cách tính điểm và diễn giải kết quả:

Tổng điểm = Điểm của 4 câu hỏi.

- Tổng điểm < 2: Sàng lọc âm tính

→ Tiếp tục tư vấn phòng ngừa.

- Tổng điểm ≥ 2: Sàng lọc dương tính

→ Thực hiện tư vấn ngừng sử dụng rượu, bia và theo dõi.