Quy trình liệu pháp xoa bóp, thư giãn cho trẻ sơ sinh

1. ĐẠI CƯƠNG

Xoa bóp - thư giãn là liệu pháp chăm sóc hỗ trợ không dùng thuốc, nhằm kích thích các giác quan trẻ, tăng kết nối mẹ - con, giảm đau, hỗ trợ tiêu hóa, cải thiện giấc ngủ và thúc đẩy phát triển thể chất ở trẻ sơ sinh, đặc biệt là trẻ non tháng hoặc nhẹ cân. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện tại chỉ ở mức độ trung bình - thấp về hiệu quả lâu dài

 

2. CHỈ ĐỊNH

- Thực hiện ở trẻ sơ sinh không có bệnh lý nặng

 

3. CHỐNG CHỈ ĐỊNH

Không có chống chỉ định tuyệt đối, tuy nhiên, không xoa bóp cho trẻ khi:

- Trẻ mới ăn no hoặc quá đói.

- Trẻ đang ngủ.

- Trẻ quấy khóc.

- Trẻ suy hô hấp, tuần hoàn, rối loạn đông máu

- Vết thương hở, đang chảy máu, co giật, sốt, tổn thương da, mô mềm, có u bướu hoặc tình trạng huyết khối…

 

4. THẬN TRỌNG

- Trẻ viêm da, dị ứng da

- Khi trẻ chưa rụng rốn

 

5. CHUẨN BỊ

5.1. Người thực hiện

- 01 bác sĩ: khám trẻ sơ sinh và chỉ định thực hiện kỹ thuật ghi vào hồ sơ

- 01 điều dưỡng hoặc hộ sinh đã được tập huấn, người chăm sóc trẻ đã được hướng dẫn

- Lưu ý:

+ Nhân viên y tế hoặc người chăm sóc trẻ khi thực hiện xoa bóp, thư giãn cho trẻ tinh thần phải thoải mái, thái độ với trẻ âu yếm, giọng nói ấm áp, nhẹ nhàng…

+ Bàn tay người thực hiện phải đảm bảo: móng tay cắt ngắn, không đeo trang sức, làm ấm tay trước khi thực hiện kỹ thuật.

5.2. Thuốc

- Không có

5.3. Thiết bị và vật tư y tế

- Phương tiện phòng hộ cá nhân:

+ 01 Mũ

+ 01 Khẩu trang

- Vật tư:

+ Có thể sử dụng dầu hướng dương hoặc dầu dừa (sunflower hoặc coconut oil) trong xoa bóp cho trẻ: 05 mL .

+ Tổ chức Y tế thế giới không khuyến cáo các sản phẩm từ kem (cream) hoặc thuốc mỡ (ointment).

+ 10 mL dung dịch xà phòng khử khuẩn rửa tay

+ 20 mL dung dịch sát khuẩn tay nhanh

- Đồ vải

+ 02 khăn lớn

+ 01 khăn nhỏ

5.4. Người bệnh

- Khám sàng lọc trẻ trước khi làm xoa bóp, thư giãn.

- Tư vấn cho gia đình trẻ trước khi tiến hành xoa bóp, thư giãn cho trẻ: Lợi ích của xoa bóp, thư giãn.

5.5. Môi trường

- - Khu vực xoa bóp, thư giãn phải được vệ sinh bề mặt hàng ngày, nhiệt độ 28- 30^oC, tránh gió lùa.

- - Bàn, giường xoa bóp, thư giãn phải có đệm và được thay ga phủ hàng ngày và đảm bảo ấm áp.

5.6. Hồ sơ bệnh án: Ghi chép đầy đủ giờ, ngày vào phiếu theo dõi.

5.7. Thời gian thực hiện: Thời gian xoa bóp, thư giãn cho trẻ kéo dài khoảng 30 phút.

5.8. Địa điểm thực hiện: Tại giường bệnh hoặc phòng thực hiện kỹ thuật

5.9. Kiểm tra hồ sơ: Kiểm tra người bệnh: Xác định đúng người bệnh

 

6. TIẾN HÀNH QUY TRÌNH KỸ THUẬT

6A. Thực hiện xoa bóp, thư giãn cho trẻ không thực hiện phương pháp Kangaroo

Bước 1 - Giao tiếp với trẻ và đặt tư thế trẻ

- Rửa tay thường quy, làm ấm tay

- Trò chuyện với trẻ về việc mình chuẩn bị thực hiện.

- Đặt trẻ ở tư thế nằm ngửa, mặt nghiêng một bên. Nếu trẻ đang được chăm sóc theo phương pháp Kangaroo, có thể thực hiện xoa bóp trong khi da kề da

- Thực hiện xoa bóp, thư giãn mỗi động tác 6 lần đối với trẻ đủ tháng và 3 lần đối với trẻ non tháng, mỗi lần 5 nhịp đếm, bộc lộ từng phần khi thực hiện kỹ thuật.

Bước 2 - Xoa bóp, thư giãn đầu: 01 động tác

- Cởi mũ trẻ, một tay cố định đầu trẻ, một tay vuốt nhẹ từ trán qua đỉnh đầu xuống gáy và ngược lại.

- Đổi tay làm bên đối diện.

Bước 3 - Xoa bóp, thư giãn mặt: 04 động tác

- Động tác thư giãn thái dương: Dùng 2 ngón tay cái vuốt từ giữa trán sang 2 bên, đi dần lên chân tóc và ngược lại. Dùng 2 ngón cái day nhẹ vị trí đầu lông mày rồi vuốt nhẹ về gần đỉnh đầu của 2 tai. Dùng 2 ngón tay cái vuốt nhẹ mi mắt trên, rồi vuốt nhẹ mi mắt dưới.

- Động tác tạo “ Nụ cười” môi trên: Dùng 2 ngón cái vuốt từ nhân trung sang hai bên.

- Động tác tạo “ Nụ cười” môi dưới: Bắt đầu ở điểm giữa phía dưới môi dưới sang hai bên đến dái tai.

- Xoa bóp thư giãn phần tai: Dùng ngón cái vuốt vòng quanh tai từ bên thái dương.

Bước 4 - Xoa bóp, thư giãn 2 chi trên: 08 động tác

- Vắt sữa bò: Dùng bàn tay bóp hoặc nắn nhẹ từ trên cánh tay xuống.

- Lăn xe: Ép nhẹ kèm lăn tay từ trên xuống.

- Ép lực: Dùng bàn tay vuốt nhẹ từ trên cánh tay xuống

- Vuốt lòng bàn tay: Dùng ngón cái xoay nhẹ hình xoắn ốc trong lòng bàn tay của trẻ (quan sát nét mặt và phản ứng của trẻ, nếu trẻ không thích thì có thể ấn nhẹ).

- Vuốt mu bàn tay: Dùng 2 ngón cái vuốt nhẹ mu bàn tay (từ ngón tay lên bàn tay).

- Các ngón tay: Dùng 2 ngón tay vuốt nhẹ và xoay từng ngón tay.

- Vuốt ngược từ cổ tay lên vùng bả vai trả lại tuần hoàn cho trẻ.

- Gấp duỗi lần lượt 2 chi trên cho trẻ.

Bước 5 - Xoa bóp, thư giãn phần ngực: 02 động tác

- Động tác “Cánh bướm”: 2 tay đặt ở ngực trẻ vuốt hai bên xương đòn dưới sau đó xuống mạn sườn 2 bên.

- Động tác “ Chữ thập”: Vuốt từng tay bắt chéo từ bả vai bên này sang mạn sườn bên kia và ngược lại.

Bước 6 - Xoa bóp, thư giãn bụng: Lưu ý không làm ngược chiều.

- Động tác mặt trăng, mặt trời (không áp dụng cho trẻ còn cuống rốn).

- Dùng 2 ngón tay vuốt nhẹ đi theo hình chữ U ngược từ hố chậu phải sang trái (trên rốn).

- Dùng các ngón tay đi bộ theo chiều kim đồng hồ từ hố chậu phải sang trái.

Bước 7- Xoa bóp, thư giãn 2 chi dưới: 8 động tác

- Vắt sữa bò: Dùng bàn tay bóp hoặc nắn nhẹ từ trên đùi xuống.

- Lăn xe: Ép nhẹ kèm lăn chân trẻ từ trên đùi xuống

- Ép lực: Dùng bàn tay vuốt nhẹ từ đùi xuống

- Vuốt lòng bàn chân: Dùng ngón cái xoay nhẹ hình xoắn ốc dưới lòng bàn chân của trẻ (nếu trẻ không thích thì có thể ấn nhẹ).

- Mu bàn chân: Dùng 2 ngón cái vuốt nhẹ mu bàn chân (từ ngón chân lên mu bàn chân).

- Các ngón chân: Dùng 2 ngón tay vuốt nhẹ và xoay từng ngón chân.

- Vuốt ngược từ cổ chân lên vùng hông trả lại tuần hoàn cho trẻ.

- Gập duỗi lần lượt 2 chi dưới cho trẻ.

Bước 8 - Xoa bóp, thư giãn lưng: 03 động tác. Đặt trẻ ở tư thế nằm sấp, mặt nghiêng một bên

- Động tác lên xuống: Đặt 2 tay song song 2 bên cột sống bắt đầu từ bả vai vuốt dọc cùng lúc đi từ trên xuống đến hết vị trí thắt lưng L5 của trẻ và quay ngược lại.

- Động tác mở sách: Đặt 2 tay từ điểm giữa 2 bả vai vuốt sang 2 bên xuống cánh tay và ngược lại.

- Động tác ấn: Dùng 2 ngón cái ấn nhẹ dọc theo 2 bên cơ thẳng lưng từ trên bả vai xuống đến thắt lưng trẻ.

Bước 9 - Kết thúc kỹ thuật

- Đánh giá tình trạng người bệnh sau thực hiện kỹ thuật.

- Mặc áo, quấn tã, chăn cho trẻ, đưa trẻ về với gia đình.

- Thu dọn khu vực xoa bóp

- Ghi phiếu chăm sóc: thời gian thực hiện, tình trạng da sau thực hiện kỹ thuật.

- Ký và ghi rõ họ tên người làm và thời gian làm vào phiếu chăm sóc.

- Rửa tay thường quy.

6B. Thực hiện xoa bóp, thư giãn khi trẻ đang được chăm sóc Kangaroo

Bước 1 - Giao tiếp với trẻ

- Rửa tay thường quy, làm ấm tay

- Trò chuyện với trẻ về việc mình chuẩn bị thực hiện.

- Trẻ tiếp tục được chăm sóc theo phương pháp Kangaroo trên ngực mẹ hoặc người thân

- Thực hiện xoa bóp, thư giãn mỗi động tác 3 lần, mỗi lần 10 nhịp đếm, bộc lộ từng phần khi thực hiện kỹ thuật.

Bước 2 - Xoa bóp, thư giãn đầu: 01 động tác

- Cởi mũ trẻ, một tay ôm thân trẻ, một tay vuốt nhẹ từ trán qua đỉnh đầu xuống gáy và ngược lại.

Bước 3- Xoa bóp, thư giãn mặt sau 2 chi trên: 01 động tác

- Đặt 2 bàn tay song song ở 2 bả vai của trẻ, vuốt dọc ra 2 cánh tay đến cẳng tay, mu bàn tay và ngược lại.

Bước 4- Xoa bóp, thư giãn lưng: 03 động tác.

- Động tác lên xuống: Đặt 2 tay song song 2 bên cột sống bắt đầu từ bả vai vuốt dọc cùng lúc đi từ trên xuống đến hết vị trí thắt lưng L5 của trẻ và quay ngược lại.

- Động tác mở sách: Đặt 2 tay từ điểm giữa 2 bả vai vuốt sang 2 bên xuống cánh tay và ngược lại.

- Động tác ấn: Dùng 2 ngón cái ấn nhẹ dọc theo 2 bên cơ thẳng lưng từ trên bả vai xuống đến thắt lưng trẻ.

Bước 5- Xoa bóp, thư giãn mặt sau 2 chi dưới: 01 động tác

- Đặt 2 bàn tay song song ở mép lằn mông của trẻ, vuốt dọc ra 2 đùi đến cẳng chân, mu bàn chân và ngược lại.

Bước 6 - Kết thúc kỹ thuật

- Đánh giá tình trạng trẻ sau thực hiện kỹ thuật.

- Ghi phiếu chăm sóc: thời gian thực hiện, tình trạng da sau thực hiện kỹ thuật.

- Ký và ghi rõ họ tên người làm và thời gian làm vào phiếu chăm sóc.

- Rửa tay thường quy.

 

7. THEO DÕI VÀ XỬ TRÍ TAI BIẾN

- Trạng thái tinh thần, vận động, dinh dưỡng của trẻ sau khi xoa bóp, thư giãn.

- Tư vấn theo dõi kích ứng da có thể xảy ra sau khi xoa bóp, thư giãn và xử trí.

 

8. TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. World Health Organization (2022). WHO recommendations for care of the preterm or low-birth-weight infant.

2. Jiranun Weerakul (2025), The Effects of Infant Massage Therapy on Preterm Neonatal Outcomes: A Clinical Trial”, Int J Pediatr. 2025 Feb 27;2025:2451284. doi: 10.1155/ijpe/2451284.

3. (https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11986174/)

4. Fitri SYR, Nasution SK, Nurhidayah I, Maryam NNA. Massage therapy as a non-pharmacological analgesia for procedural pain in neonates: A scoping review. Complement Ther Med. 2021;59:102735.

5. Mollà-Casanova S, Sempere-Rubio N, Muđoz-Gómez E, Aguilar- Rodríguez M, Serra-Ađó P, Inglés M. Effects of massage therapy alone or together with passive mobilisations on weight gain and length of hospitalisation in preterm infants: Systematic review and meta-analysis. Early Hum Dev. 2023;182:105790.

6. Nyaga E, Esamai F, Kyololo O. Effect of massage therapy on preterm neonate's body temperature. Afr Health Sci. 2021;21(3):1334-9.

7. Queirós I, Moreira T, Pissarra R, Soares H, Guimarães H. Non- pharmacological management of neonatal pain: a systematic review. Minerva Pediatr (Torino). 2023;75(2):282-95.