Quy trình massage vú thông tuyến sữa sau sinh

1. ĐẠI CƯƠNG

1.1. Khái niệm

- Kỹ thuật Massage bầu vú là phương pháp chủ yếu dựa dùng bằng lực ấn ngón tay và bàn tay để thay đổi lực tác dụng lên quầng vú, núm vú và bầu vú một cách có hiệu quả, giúp kích thích tuyến sữa hoạt động và làm thông tuyến sữa.

- Tắc tuyến sữa là tình trạng bà mẹ trong thời kỳ cho con bú bị tắc tuyến sữa, sữa không xuống được khi cho con bú dẫn đến viêm và áp xe nếu không được kịp thời điều trị.

- Nguyên nhân gây tắc tuyến sữa:

+ Tâm trạng căng thẳng, mệt mỏi, mất ngủ từ cách chăm sóc trẻ, việc cho trẻ bú.

+ Bầu vú không được sạch và cách chăm sóc vú chưa tốt.

+ Sữa mẹ nhiều nhưng cho con bú ít hoặc ngậm bắt vú chưa đúng dẫn đến không thể bú hết được lượng sữa có trong bầu vú, dẫn đến tình trạng thừa sữa và dồn ứ gây tắc tuyến sữa.

1.2. Mục đích

- Kích thích hoạt động tuyến sữa ở núm vú, quầng vú và bầu vú một cách có hiệu quả giúp điều tiết sữa về sớm.

- Phá hủy những cục sữa đang ứ đọng trong bầu vú làm thông tuyến sữa. Giúp sản phụ không đau vú vì cương sữa và cảm thấy thoải mái khi cho trẻ bú.

- Hạn chế tắc tuyến sữa và áp xe vú sau đẻ.

- Hướng dẫn sản phụ biết cách vệ sinh và chăm sóc vú.

- Hướng dẫn sản phụ biết cách massage vú và tự tin khi nuôi con bằng sữa mẹ.

 

2. CHỈ ĐỊNH

- Sản phụ sau đẻ, sau mổ đẻ.

- Bà mẹ đồng ý cho con bú mẹ.

- Vú bị sưng đau.

- Sữa không xuống được.

 

3. CHỐNG CHỈ ĐỊNH

- Đẻ thai lưu hoặc mổ đẻ thai lưu.

- Các trường hợp mẹ bệnh lý có chỉ định không cho con bú sữa mẹ: Tâm thần; Suy kiệt nặng; đang mất nước - mất máu…

- Áp xe vú có chỉ định chích hoặc mổ.

- Vùng da cần xoa bóp bị viêm nhiễm hoặc lở loét.

 

4. CHUẨN BỊ

4.1. Người thực hiện

- Thủ thuật viên chính: 01 bác sĩ/hộ sinh

- Dụng cụ viên: 01 điều dưỡng/hộ sinh

4.2. Thiết bị y tế

- Bơm tiêm, kim tiêm, kim luồn nhựa, dây truyền dịch, khóa ba chạc, ống thông...

- Găng tay vô trùng, mũ khẩu trang vô trùng, gạc y tế tiệt trùng; băng dính…

- Đồ vải

+ Quần, áo công tác

+ Quần, áo thủ thuật

+ Quần áo người bệnh

+ Săng phẫu thuật / thủ thuật

5.4. Người bệnh

- Người bệnh và đại diện người bệnh: Được giải thích về bệnh lý và quá trình phẫu thuật/thủ thuật, các nguy cơ tai biến, biến chứng có thể xảy ra trong và sau khi làm phẫu thuật/thủ thuật, tiên lượng kết quả điều trị… và ký giấy cam đoan đồng ý làm phẫu thuật/thủ thuật.

- Khám toàn trạng và chuyên khoa để đánh giá tổng thể sức khỏe, phát hiện chống chỉ định.

- Chuẩn bị người bệnh trước phẫu thuật theo quy định.

- Tại phòng thực hiện kỹ thuật:

+ Kiểm tra đúng người bệnh, biên bản hội chẩn, giấy cam kết phẫu thuật/thủ thuật, …

+ Đặt người bệnh ở tư thế phù hợp, bộc lộ rõ vị trí làm phẫu thuật/thủ thuật.

+ Vô cảm cho bệnh nhân (gây mê nội khí quản, gây tê tủy sống,...)

+ Thông tiểu (nếu cần)

+ Sát khuẩn vùng phẫu thuật/thủ thuật.

+ Trải săng vô khuẩn.

5.5. Hồ sơ bệnh án: Được hoàn thiện theo quy định.

5.6. Thời gian thực hiện: Ước tính thời gian 0,25 - 0,5 giờ

5.7. Địa điểm thực hiện: Phòng thủ thuật.

 

5. TIẾN HÀNH QUY TRÌNH KỸ THUẬT

5.1. Thực hiện kỹ thuật

5.1.1. Bước 1

Chườm khăn ấm (37ºC) lên vùng vú cần massage thông tắc sữa khoảng 30 giây đến 1 phút.

5.1.2. Bước 2: Massage thông tắc sữa

5.1.2.1. Massage đầu vú (kích hoạt các đầu ống sữa): Là phương pháp gây kích thích lên các ống sữa và các đầu ống sữa ở núm vú.

Sử dụng ngón cái, ngón trỏ và ngón giữa chụm và kẹp núm vú theo phương thẳng đứng, ấn nhẹ rồi vuốt lên bằng ngón trỏ và ngón giữa, vừa vuốt và vừa dùng ngón cái nhẹ nhàng massage quanh đầu vú theo hình xoáy ốc.

* Có thể thực hiện một trong 2 cách sau:

Cách 1: Sản phụ ở tư thế nằm

Một tay nắm ôm cố định bầu vú, một tay sử dụng ngón cái, ngón trỏ và ngón giữa chụm lại, kẹp toàn bộ từ gốc của đầu vú đến núm vú ấn nhẹ xuống rồi vuốt lên.

Cách 2: Sản phụ ở tư thế ngồi

Một tay nâng và cố định bầu vú, một tay sử dụng ngón cái, ngón trỏ, ngón giữa chụm và kẹp toàn bộ từ gốc của đầu vú ấn nhẹ xuống rồi vuốt lên đến đầu núm vú (hướng vuông góc với ngực sản phụ).

5.1.2.2. Massage quầng vú (kỹ thuật kích hoạt quầng vú)

Một tay cố định bầu vú, tay còn lại thực hiện massage. Có thể thực hiện một trong 2 cách sau:

Cách 1: Dùng đốt 2 của ngón trỏ làm trụ và mặt trong thân của ngón cái sẽ vuốt từ bờ ngoài quầng vú vào bên trong tới núm vú, thực hiện xoay quanh quầng vú để làm thông các tuyến sữa vùng quầng vú.

Cách 2: Ngón tay cái làm trụ và dùng phần đốt thứ 2 ngón trỏ cuộn tròn vuốt nhẹ từ bờ ngoài của quầng vú tới núm vú để làm mềm phần quầng vú. Ba ngón tay còn lại cũng cong theo ngón trỏ làm mềm phần quầng vú, thực hiện xoay quanh quầng vú.

Sau khi làm mềm núm vú và quầng vú, tiến hành vắt sữa: Một tay cố định bầu vú, một tay sử dụng ngón cái và ngón trỏ (hình chữ C) vuốt nhẹ từ bờ ngoài của quầng vú lên đến núm vú giúp làm thông ống sữa, làm rỗng xoang sữa, kích thích sữa về sớm.

5.1.2.3. Massage bầu vú bằng hai tay (kỹ thuật kích hoạt bầu vú)

Mục đích kích thích hoạt động của toàn bộ bầu vú

Cách 1 (Sản phụ nằm): Massage bầu vú bằng hai tay, dùng hai tay ôm lấy bầu vú và di chuyển bầu vú theo hình tròn nhịp nhàng theo một chiều cố định (dùng lực của cổ tay và bàn tay di chuyển bầu vú nhẹ nhàng).

Cách 2 (Sản phụ ngồi): Massage bằng cách 1 bàn tay đặt lên phía trên vú, bàn tay kia đặt ôm phía dưới và nâng bầu vú, hai tay massage theo chiều ngược nhau giúp làm mềm vú và những phần vú bị rắn.

Lưu ý:

- Massage từng bầu vú và đổi bên.

- Khi massage thấy có phần di chuyển chưa tốt hoặc cứng, không dùng ngón tay để massage mà dùng mặt trong (phần áp út) lòng bàn tay để massage, đẩy phần cứng theo hướng về phía quầng và đầu vú (động tác này lặp đi lặp lại nhiều lần vừa ấn vừa day).

- Tổng thời gian masage vú bình thường khoảng 15 phút mỗi bên vú, cũng có thể dài hơn tùy thuộc vào tình trạng tắc tuyến sữa của bầu vú.

5.1.3. Bước 3: Vắt sữa.

- Sản phụ có thể nằm hoặc ngồi.

- Sau mỗi động tác massage làm mềm núm vú, quầng vú và bầu vú tiến hành vắt sữa: Một tay cố định bầu vú, một tay sử dụng ngón cái và ngón trỏ (hình chữ C) vuốt nhẹ từ bờ ngoài của quầng vú lên đến núm vú giúp làm thông ống sữa, làm rỗng xoang sữa, kích thích tiết sữa và tránh tắc tia sữa.

- Tùy từng tình trạng tắc sữa của bầu vú ta có thể tiến hành kỹ thuật vắt sữa từ 3 - 5 phút/1 lần vắt. Đồng thời kết hợp động tác vắt sữa các động tác khác của masage bầu vú thực hiện lặp đi lặp lại nhiều lần đến khi bầu vú hết tắc.

- Lau sạch bầu vú cho sản phụ bằng khăn sạch, ẩm và ấm.

5.1.4. Bước 4: Chườm lạnh bầu vú bằng khăn lạnh hoặc túi chườm.

5.1.5. Kết thúc quy trình

- Sau khi xoa bóp lau sạch bầu vú cho sản phụ bằng khăn sạch, ẩm và ấm.

- Thu dọn khăn đã sử dụng để vào nơi quy định.

- Cốc đựng sữa hoặc bình chứa sữa của sản phụ sau vắt:

- Cho trẻ ăn bằng thìa.

- Bảo quản sữa ở nhiệt độ thường, trong ngăn mát tủ lạnh hoặc trong ngăn đá tủ lạnh theo quy định.

 

6. THEO DÕI VÀ XỬ TRÍ TAI BIẾN

6.1. Theo dõi

6.1.1 Ghi phiếu chăm sóc

- Tình trạng vú: Bình thường hay không bình thường (cương tức, tuyến sữa tắc hay không, đỏ đau....).

- Tình trạng thông tuyến sữa....

- Số lượng sữa vắt ra.

- Màu sắc sữa: vàng nhạt, trắng đục hoặc hơi ngả vàng, mầu nâu, mầu rỉ sét…

- Báo cáo bác sĩ nếu có tình trạng vú bất thường (sốt, vú có cục cứng, sưng đỏ, đau nhiều khi massage, sữa vắt ra có mầu lạ hoặc có lẫn máu, mủ…).

6.1.2. Hướng dẫn sản phụ và gia đình

- Sau massage vú:

+ Cho trẻ bú sữa mẹ: Hướng dẫn và giúp sản phụ cho trẻ bú đúng cách.

+ Nếu trẻ chưa tự bú được: Hướng dẫn cho sản phụ hoặc gia đình cho trẻ ăn sữa đã vắt được bằng thìa.

+ Hướng dẫn sản phụ và người nhà sản phụ cách massage vú, cách duy trì nguồn sữa và cách phát hiện những bất thường sau khi xuất viện, nếu có hiện tượng bất thường đến ngay cơ sở y tế khám.

6.2. Xử trí tai biến

- Hộ sinh/điều dưỡng thực hiện massage vú khi phát hiện tai biến báo cáo bác sỹ xử trí ngay theo nguyên nhân:

- Đau nhiều, choáng: giảm đau,chống choáng.

- Tổn thương phần mềm (tụ máu, phù nề…): thuốc chống viêm.

- Tổn thương tuyến sữa (sữa vắt ra lẫn máu): thuốc cầm máu, chống viêm…

 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Quyết định 5480/QĐ-BYT ngày 30/12/2020 ban hành “Hướng dẫn quy trình kỹ thuật chuyên ngành y học cổ truyền”.

Quyết định 792/QĐ-BYT ngày 12/3/2013 ban hành “Danh mục Hướng dẫn quy trình kỹ thuật khám chữa bệnh, chữa bệnh chuyên ngành châm cứu đã hướng dẫn rất cụ thể các quy trình kỹ thuật xoa bóp bấm huyệt trị liệu chuẩn Bộ Y tế”, (Quy trình số 421).

Quyết định 26/QĐ-BYT ngày 22/7/2008 ban hành “Hướng dẫn quy trình kỹ thuật chuyên ngành y học cổ truyền”, ( Quy trình số 12).